Сонгууль хаяанд ирээд хот хөдөөгүй дайны бэлэн байдалд орж, сумаа тоолоод буугаа цэнэглэж сууцгаана. Өмнөговь аймгийн хувьд орон нутагт ширүүн дайн болох нь өдөр өдрөөр тодорхой болж байна. Эхний дайралтыг Өмнөговь аймгийн МАН-ын дарга Л.Энхболд хийж 10 тэрбумын талаар мэдээлэхээр хэвлэлийн хурал хийсэн. Том дуугарсан ч хол явсангүй. Өмнөговь аймгийн АН ар сайтайгаа харуулаа. Үүгээр АН, МАН хоёр ач тач үзэж эхэлснээ илтгэлээ. Аймгийн МАН-ын хувьд дөрвөн жил өвс зулгааж өнгөрүүлсэн ч засаг барьж байгаа АН-тай холбоотой багагүй баримж архивласан нь тодорхой. Харин сум тавих цаг нь хэзээ вэ гэдэг л сонин. УИХ, Орон нутгын сонгуулиуд зэрэг явагдах уу тусдаа явагдах уу гэдгээс хамаарч тэдний үндсэн ажил эхлэх биз. Харин аймгийн АН-ын хувьд сүүлийн үед хамгаалалтын байдалд бүрэн ороод байгааг орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч буй мэдээ мэдээллээс мэдэж болно. Тэр ч бүү хэл орон нутгийн үндсэн сайт, өөр бусад сайтуудаар бүтээн байгуулалт, тендерийн урилга зэргээ идэвхитэй хэвлэн нийтлэж эхлээд байгаа. Харин Өмнөговь аймгийн ИТХ-ын гишүүдийн дийлэнх нь АН. Тэдгээр АН-ын гишүүд намынхаа болоод нутгийнхаа буянаар бүгд л нүүрс тээвэрлэдэг компанид нүүрсний машин явуулдаг. МАН-ын тоотой хэд нь мөн л машин явуулдаг сурагтай.
Сүүлийн үед хэвлэл мэдээллийн сувгаар яригдаад байгаа засаг дарга Б.Бадраатай холбоотой барьцалдсан бантанг магадгүй тус аймгийн МАН идэвхитэй санхүүжүүлж байж ч болох талтай. Уг нь бол аймгийн АН ихэнхи хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай гэрээ хийсэн гэж дортоо шаагилдаад байгаа. Тэгэхээр аймгийн МАН-д хэвлэл мэдээллийн салбарт завсар зай муутай болох тал ч үүсэх боломжтой. Ирэх сонгуулийн хувьд хэн шударга нь гэхээсээ илүү хэн сайн хор найруулсан нь ялалтаа авна. Учир нь 2004-2008 онд аймгийн МАН засаг барьж байхдаа одоогийнхоос дутахгүй л хэм ам дагуулж засаг дарга нь ажлаа хийж чадахгүй байна хэмээн шүүмжлүүлж байсан. Харин 2008-2012 оны хооронд аймгийн АН засаг барьж ажлаа дэндүү сайн хийж авилга, тендер гээд олон асуудалд орооцолдоод байгаа. Тэгэхээр сонгогчид хоёр чавганцаасаа аль нэгийг сонгож л таарах нь.
Хэрэв Өмнөговь аймагт гуравдагч хүчин идэвхитэй ажиллах юм бол боломж харагдаж л байна. Алийн бүр Х.Бадамсүрэнг сонгож ийм ч юм өгнө, тийм ч юм байгуулна гэх амлалтуудад нь дөрвөн жилийн мөчлөгтэй молигодуулж, алийн бүр Ц.Баярсайханг сонгож жилээс жилд тоггүй өвөлжиж, хүүхдүүд нь хүүхэлдэйн киногоо үзэж чадахгүй, авгай нар нь савангийн дууриа дуусгаж чадахгүй байхыг хүсэх билээ дээ. Цусан төрлийн ах дүү хоёр УИХ-ын гишүүн нэг нь МАН-ын, нөгөөх нь АН-ын гишүүн. УИХ-ын гишүүн Х.Бадамсүрэнг хэвлэлээр хэлэхдээ ”Улсын мөнгөөр покерчин хүү бэлтгэж байгаа” гэх юм билээ. Энэ нь ч үнэхээр баримт нотолгоотойгоос гадна гишүүний хүү энгийн иргэн энэ насаараа ажиллаад ч хурааж чадахгүй их мөнгөөр тоглодог болж таарсан. Харин түүний дүү УИХ-ын гишүүн Ц.Баярсайхан нь юм үзээгүй, нүд тайлаагүй байхдаа Өмнөговьд актласан дулааны цахилаан станц оруулж ирээд хэдхээн төгрөгийг нь цупаридсан юм байна лээ. Үйлийн үр нь жил бүрийн өвөл л их идэвхжиж хэвлэлээр нэг бичигддэг.
Ямартаа ч Өмнөговь аймгийн иргэдийг АН, МАН хоёрын ах дүү хоёр гишүүн, ар сайтай засаг дарга, араас нь мөрддөг аймгийн МАН-ын дарга гээд олон эрхмүүд хувааж идээд хэдэн арван жил боллоо.
Өмнөговь аймгийн ИТХ санаачилгаар 1990-ээд оны өмнөх Монголын говийн байгалийн баялаг ямар байсан талаар судалгаа хийж явсан түүний түүхэн баримтыг үндэслээд үзэсгэлэн гаргахаар шийдвэрлэжээ. Мөн Монголын түүхийг хамгийн удаан хугацаанд газар дээр нь судалсан АНУ-ын судлаач Рой Чэпмэн Эндрюс бөгөөд түүний судалгааны материал дээр үндэслэн баримтат кино бүтээх гэнэ. Аймгийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн ээлжит хуралдаанаар Хурлын даргаар ахлуулсан баг ажиллаж байгаа юм байна. Тухайн үеийн байгалийн баялаг хийгээд болж байсан бүхий л түүхэн үйл явдлыг харуулсан баримтат киног мөн бүтээх ажээ. Энэ нь Өмнөговь аймгийн тухай бас нэгэн бодит түүхэн замнал болж мөнхрөх алхам бөгөөд анх үлэг гүрвэлийн орд ямар байсан бэ гэдгээс эхлээд 90-ээд оноос өмнөх өмнийн цэнхэр говийн тухай бүхий л мэдээллээ энэхүү баримтат киноноос үзэх боломжтой гэнэ.
Юуны өмнө Монголын газар шороогоо хайрлаж явдаг эх оронч уншигч танд энэ өдрийн мэнд. Бичих зүйлс минь эх орныхоо төлөө, танд ойлгуулах гэсэн агуулга маань ч бас энэ эх орны эздийн төлөө гэдгийн сануулах илүүц бизээ.
Өдгөө Цагаан толгой ордоо 30 сая ам.доллараар “Modun Resources” компанид зарсан Саусгоби Сэндс-ийн удирдлагууд одоо Сүмбэр гэх ордоо хятадуудад 54 сая ам.доллараар зарахаар болсон тухай хэвлэл мэдээллээр бор шувуу нисээд эхэлсэн. Сүмбэр ордыг зарахад Өмнөговь аймгийн засаг дарга Б.Бадраагийн дэмжлэггүйгээр Саусгоби Сэндс-ийн энэ наймаа бүтэхгүй. Учир нь гэвэл тус аймгийн Гурвантэс, Ноён сумдыг дамнан байрлах Сүмбэр орд болон Билүүт орд газар нь 2005 оноос хойш Өмнөговь аймгийн тусгай хамгаалалтад байгаа. Аймгийн ИТХ-ын шийдвэрийн дагуу, мөн хуулийн дагуу 5 жилийн хугацаатайгаар тусгай хамгаалалтад байсан тус орд хэсгийн газрыг үргэлжлүүлэн тусгай хамгаалалтад оруулах шийдвэр 2010 онд гарсан юм. Эдгээр ордын баталгаат нөөц нь 133 сая тонн, нэмэгдэх нөөц нь 70 сая тонн, нийтдээ 203 сая тонн маш сайн чанарын нүүрсний нөөцтэй. 2010 оны тусгай хамгаалалтыг сунгаж шийдвэрийг гаргуулсан хүн нь Засаг дарга Б.Бадраа гэж яригддаг. Тухайн үед Ноён сумын Засаг дарга н.Бадамжунайгаар дамжуулан тэрхүү газрын тусгай хамгаалалтын хугацааг дахин 5 жилээр сунгуулах хүсэлтийг ИТХ-аар оруулж дэмжүүлсэн байдаг. Яг энэ шийдвэрээс болоод Саусгоби Сэндс-ийн Монголын газрыг Хятдад зарах наймаа гацаанд оржээ.
Хэрэв тусгай хамгаалалтыг цуцлах юм бол Сүмбэр орд 54 сая ам.долларт зарагдахад бэлэн байна. Гэхдээ тусгай хамгаалалттай байсан ч хамгаалалтгүй байсан ч уг орд газрыг зарахдаа хүрвэл зарна. Үүний нэг жишээ бол Өмнөговь аймгийн засаг даргын 2010 оны 5-р сарын 4-ний өдөр 226 тоот захирамжаар Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Гашуунсухайтад байрлах 15050654 нэгж талбарын дугаартай 148,1 га газрыг “Сантранс” ХХК-д таван жилийн хугацаагаар ашиглуулах эрхийг олгосон. Ашиглуулах эрх өгснөөрөө зарах эрх өгөхөд бэлэн байгааг харуулж байгааг дүгнэж болно. Гэвч хууль зөрчсөн үйлдлээр тус ордыг зарахгүй нь ойлгомжтой. Учир нь урьд нь томоохон мөнгөний хэрэгт орж өршөөлийн хуулиар өдий зэрэгтэй яваа засаг дарга хууль ёсны нь дагуу тусгай хамгаалалтыг цуцлуулж байж цааш хэрхэх нь шийдэгдэнэ. Нэгэнт байдал ийм болсон хойно Өмнөговь аймгийн засаг дарга Б.Бадраа энэхүү тусгай хамгаалалтыг хэвээр нь үлдээх талаар хөөцөлдөхгүй бол хардлага сэрдлэгэд өртөхгүй гэдгийг санахад илүүдэхгүй байх.
Харин сүүлийн үеийн мэдээллээр засаг дарга Б.Бадрааг аймгийн ИТХ-даа шахалт үзүүлж Сүмбэр орд газрын тусгай хамгаалалтыг цуцлуулахаар хөөцөлдөж байна гэх болсон. Энэ мэдээлэл хэр эх сурвалж сайтайг мэдэхгүй ч ийм үйлдэл хийхгүй байгаасай гэж эх орончдынхоо өмнөөс найдаж байна. Нэгэн үед Саусгоби Сэндс-ийн нэр бүхий албан тушаалтнуудыг “гөлөг”-өөр нь дуудан хөөж байсан Б.Бадраа дарга өнөө Саусгоби Сэндс-ийн удирдлагууд болох Курт Черч, Жастин Капла болон ажилчин төлөөлөгчидтэй удаа дараа уулзаж байгаа нь Саусгоби Сэндс-ийн зарах сонирхолтой байгаа тус орд газрын талаар байж болох хамгийн их магадлалтай мэт санагдана. Саусгоби Сэндс компанитай өөр ямар шалтгаанаар уулзаж болохыг уншигч та өөрийн таамгаа хэлэх эрхтэй шүү.
Муу мэдээ нь нэг иймэрхүү. Харин сайн мэдээ нь гэвэл Саусгоби Сэндс-ийн мэдэл дэх Сүмбэр, Билүүт ордууд байрлах тэрхүү тусгай хамгаалалттай газрыг нь чөлөөлөхөөс ИТХ-ын дарга Л.Батчулуун нь татгалзаж байгаа гэх мэдээ бий. Уг нь бол цагтаа аймгийн засаг дарга Б.Бадраа, аймгийн ИТХ-ын дарга Л.Батчулуун нар боловсролын байгууллагад хамтдаа ажиллаж байсан, бие биеэ мэдэх сайн танилууд, магадгүй сайн найзууд. Гэвч өдгөө ийн аймаг болоод улс орны хэтийн ирээдүйг шийдэх асуудалд найзын хувьд бус өөр өөрийн шийдлийн хүрээд ажиллаж байгаа нь талархууштай тал юм. Эцэст нь энэ газар нутгийг хэн нь хэндээ зарах нь хэдхэн хүний дур мэддэг зүйл болон хувирах гээд байгаад л санаа зохинож байна. Хэрэв үнэхээр зарж үрэх нь ашигтай, заруулахаас өөр арга байдаггүй юм бол ард түмнийхээ дунд шударгаар “асуулга” явуулж болно шүү дээ.
Агт морио зарах нь эзэн хүний мэдэх хэрэг, авгай хүүхдээ золиослох нь нөхөр хүний ухамсар мэдэх хэрэг, харин газар шороогоо худалдах нь ганц хоёр хүний мэдэх асуудал биш! Үеэс үе дамжин амьдарч ирсэн ард түмний минь мэдэх асуудал байлтай. Бидний түүхэнд ч газар шороогоо харийнханд өгөх дээрээ тулвал хэрхэн босч байсаныг мэдэхгүй хүн байхгүй. Өөрт байгаа зарж болох эд зүйлсээ л зар! Харин ард түмэнд байгаа зарж болохгүй зүйлсийг бүү оролд!
Хэлсэн үг болгон худлаа даа гэж бодоход хүргэдэг, хийсэн ажил болгон нь авилга хээл хахуулийн сүүдэр дагуулж явдаг их говийнхоны их итгэлийг даахгүй яваа нэгэн гишүүн бол яах аргагүй УИХ-ын гишүүн Х.Бадамсүрэн. Өмнөговийнхоо, тодруулж яривал Монгол улсынхаа газар нутгийг лангууны бараа мэт баруун зүүнгүй наймаалцаж байгаа баримт мэдээллийг та бүхэнд энэ удаа хүргэх гэсэн юм. Түүний хүү гадаадад их хэмжээний мөнгөөр хөзөр тоглодог бол харин гишүүний суудал бөглөж суугаа эрхэм Х.Бадамсүрэн Монголын газар нутгийг хэсэг хэсгээр хөзрийн бооцоо болгоод тоглож сууна. Тэгсэн хэрнээ өөрийгөө уул уурхайн салбарын шилдэг нь хэмээн өргөмжилж хэвлэл мэдээллээр ичихгүй ярьж явна.
Төрд орохоосоо өмнө буюу Төрийн өмчит компани болох Монголросцветмент нэгдлийг толгойлж байхаасаа л хууль гэдэг түүний хувьд юу ч биш байсан. Гэтэл одоо төрд шургаж хууль батладаг болсон эрхэм гишүүнд хууль гээч юу болж хувирсан бол? Цагаандаа гарч их барисан ч өмхий бага барисан ч өмхий гэгчээр энэ дөрвөн жил сүүлийнх юм шиг аяглах болжээ. Төрийн өмчит компани болох Монголросцветмент нэгдлийг толгойлж байхдаа л хууль хяналтын байгууллагын хаалга татаж явсан гишүүнд одоо хууль үйлчлэхээ байж харин ч хуульд нөлөөлж өөрийн хүссэн газрын наймаа, хууль бус үйлдлүүдийг хийх болжээ. Угийн л уул уурхай, алт олборлолт, хайгуулын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Монголросцветмент нэгдлийг толгойж байсан хүний хувьд газар шорооны наймаагаар мэргэшихэд хүргэсэн бололтой. Монголросцветмент нэгдлийг хөгөнгөөр хувийн барилга угсралтын байгуулсанаас эхлээд жонш борлуулах гэрээг тухайн үеийн зах зээлийн үнээс байж боломгүй бага үнээр хийснийхээ төлөө 300 мянган ам долларын хахууль авч байсан үүх түүх бий. Мөн “Шижир алт ХХК”-тай хамтран Монгол болоод ОХУ-ын Засгийн газар хоорондын гэрээгээр гаалийн татвараас санаатайгаар зайлсхийж улсад 860 сая төгрөгийн хохирол учруулсан гээд түүний хийсэн хэргүүд ил тод байдаг ч хэрхэн хуулийн дагуу шийдвэрлэгдсэнийг хэн ч мэдэхгүй одоо хүртэл явж байна.
Тухайн үед гарсан Өршөөлийн хуульд хамрагдаж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон, анх удаа гэмт хэрэгт холбогдсон гэж прокурорын шатанд хэргийг хаасан гэх мэтээр ам дамжин яригддаг ч аль шийдвэр нь үнэн бэ гэдгийг холбогдох хууль хяналтын байгууллагын нэг ч албан тушаалтан батлаагүй. Магадгүй буруу гаргасан шийдвэрээ батлах сонирхол, хүсэл зориг ч тэдэнд байгаагүй биз. Уг нь дээрх хэрэг явдлын шүүх хурал болоход улсын яллагч Х.Бадамсүрэнд өөрт ноогдох хувийн өмчөөс гурван сая төгрөгийг улсын орлого болгох, чанга дэглэмтэй хорих ангид долоон жилийн хорих ял эдлүүлэх ял төлөвлөж байсан санагдана. Ингэж шорон оронд орохдоо тулж явсан хүн гэнэтхэн л халдашгүй эрхтэй УИХ-ын гишүүн болоод суучихсан гайхалтай түүх бий.
Монголросцветмет нэгдлийг удирдаж байхдаа Х.Бадамсүрэнгийн холбогдсон удаах хэрэг нь эдүгээ Ашигт малтмалын газрын дарга болтлоо суга дэвшчихээд байгаа, тухайн үед Монголросцветмет нэгдэлд ерөнхий геологичоор ажиллаж байсан М.Ариунбаярын үйлдсэн хэргийн хань хамсаатнаар татагдсан явдал. М.Ариунбаяр 2009, 2010 онд Авлигатай тэмцэх газарт улсын хөрөнгөөр нөөцийг нь тогтоосон талбайг “Нөөцгүй” гэсэн хуурамч дүгнэлт гаргаж, авч үлдчихээд, дараа нь Хятадын компаниудад өндөр үнээр зарсан хэргээр шалгагдаж байхад Х.Бадамсүрэн гэрчээр мэдүүлэг өгч байв. Түүнийг Монголросцветмет нэгдэл ХХК-ийн захирлаар ажиллаж байхдаа ерөнхий геологич нь хууль бус зүйл хийж байхад таслан зогсоохгүй яасан бэ гэдгийг авлигатай тэмцэгчид сонирхоод л өнгөрснөөс бус энэ хэрэгт тэрбээр хутгалдсан уу гэдгийг шалгаагүй.
Яаж ч бодсон ерөнхий геологочийнхоо хийж байгаа хууль бус үйлдлийг удирдах албан тушаалтан нь мэдэхгүй өнгөрнө гэж байхгүй. Үүнийг ч тэдэнтэй цуг ажиллаж байсан хүмүүс баталдаг юм билээ. “М.Ариунбаяр ганцаараа ийм юм хийж чадахгүй, олуулаа нийлж байж л хийсэн. Тэр дундаа Х.Бадамсүрэн даргын оролцоотойгоор хийсэн. Бор-Өндөрийн Баргилтын ордыг Х.Бадамсүрэн, М.Ариунбаяр хоёр зарсан. Одоо тэр ордыг авсан хятадууд баяжуулах фабрик барьчихсан, төмрийг өдөр, шөнөгүй урагшаа зөөж байгаа” гэж тухайн үед хамт ажиллаж байсан хүмүүс нь хэлдэг.
Төрийн түшээ болчихоод ч тэр хууль бус зүйлд хутгалдахгүй байж чадсангүй. Өмнөговь аймгын Номгон сумын нутаг дахь, хятадуудын 100 хувь ашиглаж байгаа хар тугалгын ордоос 43 км зайд хилийн шинэ боомт нээх, хятадын нутгийн гүнээс тус орд хүртэл төмөр зам тавих ажил эхлүүлэх зөвшөөрлийг УИХ-ын гишүүн Х.Бадамсүрэн хөөцөлдөж байна гэдэг мэдээлэл сарын өмнөөс хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч эхэлсэн. Тэр ч бүү хэл дээрх ордыг Х.Бадамсүрэн хятадуудад зуучилж худалдсан төдийгүй ордын ашиглалтын талбай нь Алтайн уулсын бага хэсгийн дархан цаазат, тусгай хамгаалалттай бүсэд багтаж байсныг өөрчлүүлсэн тухай мэдээлж байна.
Төрөөс хумслаад тэрбумтан болж болдгийг, тэрбумын хөрөнгөөрөө төрийн түшээгийн суудлыг худалдан авч болдгийг, тэр суудлаа ашиглаад хууль бус бүхнийг хориг саадгүйгээр хийж болдгийг, хувийн бизнесээ хөгжүүлж болдгийг Х.Бадамсүрэнгийн ажил, амьдралын замнал ийнхүү харуулж байна. Ийм л хүнээр бид төр түшүүлэхээр сонгочихож. Үүнээс хойш Х.Бадамсүрэн мэтийн хүмүүсийг УИХ-ын гишүүн болгож сонгомооргүй байгааг уншигч түмэн минь тунгаана биз ээ.
Таван толгой уурхай орчинд Тээврийн хэрэгслийн техникийн хяналтын үзлэг явуулах хуваарьт 39-н транс тодотгол бүхий комданиуд энэ сарын 30-наас эхлэн хамрагдах юм байна. Эдгээр комданиудын нийт 5845 шигхэг тээврийн хэрэгсэл 2012.03.30-2012.05.04 хооронд буюу 2 сарын хугацаанд үзлэг хийх ажээ. Эдгээр тээврийн хэрэгслийн 90-с доошгүй хувь нь тээвэрлэлт хийдэг хүнд даацын тээврийн хэрэгсэл гэж тооцох юм бол багаар бодоход сард 2,3 сая тонн нүүрс тээвэрлэж байна гэсэн тооцоо гарч байна. Харин Таван толгойн уурхайн нүүрсний орд 6,8 тэрбум тонн нөөцтэй гэсэн тооцоо байдаг ба үүгээр бол 20 хүрэхгүй жилийн дараа нөөц нь дуусах тооцоолол гарч байна. Хамгийн харамсалтай нь нүүрсний экспортын татвар авдаггүй манай улс зөвхөн өртгөөр шахуу тооцсон үнээр Хятад улсад гаргаж энэ их баялаг олборлох, тээвэрлэх ажил хэний ашиг сонирхлыг хангаж байна вэ? Нүүрсний экспортын хэмжээ жилээс жилд өсч буй. Тухайлбал, 2010 оны нүүрсний экспортыг 2009 онтой харьцуулахад 2,5 дахин өсчээ. Цаашдаа нүүрсний экспортын хэмжээ улам нэмэгдэх төлөвтэй байна. 2015 он гэхэд 50 сая тонн, 2025 он гэхэд 100 сая тонн нүүрс экспортолно гэсэн тооцоог “Монгол нүүрс” ассоциациас гаргасан байдаг. Дээрхи тооцоог харвал Өмнөговь аймгийн түшиг гэж нэрлэгддэг Таван толгой уурхай нас бүр ч богино мэт харагдана. Эсвэл энд тэндээс орж ирсэн харийнхан байгаа баялгыг байж боломгүй хямд үнээр асар хурдтай залгиж байгаа нь энэ юм. Зүгээр олдож байгаа юм чин зүгээр өгсөн ч яах вэ гэж хандаж болохгүй л мэт санагдана. Ирээдүйн Монгол өнөөдрийн энэ байдлаасаа хамгийн их хамааралтай гэдгийг эрх бүхий хүмүүс ойлгож байгаа гэдэгт итгэж байна. Байгаа зүйлээ ашиглах нь зөв ч байж боломгүй хямд үнээр, дээрээс нь ямар ч татвар татаас байхгүй үрэн таран хийж байгаа нь харамсалтай.“Оюутолгой” компани өөрийн хөрөнгөөр ойр орчимд байгаа усны нөөцийн ордыг судалж гүний хоолойгоос авахаар болжээ. 10 сая долларыг усны хайгуул хийхэд зарцуулсан гэж байна.
Сонгууль гэдэг ард түмний тархийг угаах аймшигтай үйл явц юм даа. 2008 оны сонгуульд Өмнөговь аймгийн МАХН буюу одоогийн МАН болоод АН-ын сонгуулийн амлалт нь ард түмний саналд үнэ хаялцах зарчмаар явагдсан. Ард түмэндээ мөнгө амлаж сонгогдсон намын амлалтыг одоогийн сонгуулийн хуулиар авч үзвэл санал худалдаж авсан бэлэн бус нэгж саналын үнэ гэж нэрлэж болох хууль эрхзүйн үндэс үүсээд байна. Өнгөрсөнд ашиглагдсан нэр томъёо өнгөрсөндөө л үлдэх нь зөв байх? Харин ард түмний хувьд амлалт байсан уу, нэр дугуйлах нэгж саналын төлбөр байсан уу гэдгийг ухаж ойлгох албагүй ч өгнө гэдэг итгэлээр сонгосон болохоор авна гэдэг найдлага тасрахгүй нь тодорхой. Нөгөө талаас өгнө гэж хэлсэн болохоор өгч байж л дараачийн сонгуульд нэр бүтэн оролцох боломжтой. Энгийн үгээр бол банкнаас зээлсэн мөнгөө төлж дууссан цагт дараачийн зээлийг авч болно. Тиймдээ ч амласан мөнгөө өгч байна гэж ард түмэндээ зарлаж, “Цагаан сар”-ыг элбэг дэлбэг тэмдэглэн өнгөрүүлэх 200,000 төгрөгийг нутгийн уугуул иргэд гар дээрээ аваад уламжлалт баяраа тэмдэглэлээ. Бага мөнгө биш. Баяр тэмдэглэх үеэр олгосон болохоор ууц авч, ууж идэхэд чамлахааргүй их мөнгө.Сонгууль гэдэг ард түмний тархийг угаах аймшигтай үйл явц юм даа. 2008 оны сонгуульд Өмнөговь аймгийн МАХН буюу одоогийн МАН болоод АН-ын сонгуулийн амлалт нь ард түмний саналд үнэ хаялцах зарчмаар явагдсан. Ард түмэндээ мөнгө амлаж сонгогдсон намын амлалтыг одоогийн сонгуулийн хуулиар авч үзвэл санал худалдаж авсан бэлэн бус нэгж саналын үнэ гэж нэрлэж болох хууль эрхзүйн үндэс үүсээд байна. Өнгөрсөнд ашиглагдсан нэр томъёо өнгөрсөндөө л үлдэх нь зөв байх? Харин ард түмний хувьд амлалт байсан уу, нэр дугуйлах нэгж саналын төлбөр байсан уу гэдгийг ухаж ойлгох албагүй ч өгнө гэдэг итгэлээр сонгосон болохоор авна гэдэг найдлага тасрахгүй нь тодорхой. Нөгөө талаас өгнө гэж хэлсэн болохоор өгч байж л дараачийн сонгуульд нэр бүтэн оролцох боломжтой. Энгийн үгээр бол банкнаас зээлсэн мөнгөө төлж дууссан цагт дараачийн зээлийг авч болно. Тиймдээ ч амласан мөнгөө өгч байна гэж ард түмэндээ зарлаж, “Цагаан сар”-ыг элбэг дэлбэг тэмдэглэн өнгөрүүлэх 200,000 төгрөгийг нутгийн уугуул иргэд гар дээрээ аваад уламжлалт баяраа тэмдэглэлээ. Бага мөнгө биш. Баяр тэмдэглэх үеэр олгосон болохоор ууц авч, ууж идэхэд чамлахааргүй их мөнгө.МАН-ын нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар, Л.Оюун-Эрдэнэ, Д.Сарантуяа нар тус намаас “Шударга сонгуулийн төлөөх санаачлага” гаргаж байгааг сэтгүүлчдэд дуулгалаа. Намууд сонгуулийн кампанит ажлаа хугацаанд нь эхлүүлэх, бэлэн мөнгө амлахгүй байх зэрэг уриалгыг гаргажээ. Харин сүүлийн үед АТГ-т цөөнгүй аймгийн засаг дарга нар шалгагдаж байгаа талаар дараах мэдэгдлийг хийсэн юм. 
- Сүүлийн үед АТГ-т аймгийн засаг дарга нар дуудагдах болжээ. АН-тай хамтарсан Засгийн газар байгуулж ажилласан гурван жилд нэг ч аймгийн засаг дарга ямарваа хэрэгт холбогдсон зүйл байхгүй. Гэтэл нэг сарын тавны өдөр мэдэгдэл хийж хамтарсан Засгийн газраас гарснаас хойш гуравхан сарын дотор 4-5 аймгийн засаг дарга АТГ-тай холбогдож байна. Өөр бас нэг үндэслэл бол АТГ-т шалгуулж, хэрэгт холбогдсон аймгийн засаг дарга нар бүгд МАН-ын гишүүд байгаа. Тэгэхээр яагаад бусад намаас засаг дарга болсон хүмүүсийг шалгахгүй байгаа юм бэ гэсэн асуулт гарч ирж байна. Хамтарсан Засгийн газрын үед нэг ч асуудал үүсэхгүй байж байгаад засгаас гарангуут нь ийм асуудал үүсэх болсон нь цаанаа улс төрийн зорилготой. Сонгууль дөхсөнтэй ч холбоотой. Хэрэв улс төрийн зорилгоор ийм зүйл хийх гэж байгаа бол үүнийг орчин цагийн хэлмэгдүүлэлт гэж үзэж байна.
Жишээлбэл, Өвөрхангай аймгийн засаг даргыг АН-аас АТГ-д өгөөд түүний араас нь том акц явж байна. Хэрэв шударга байлгая гэсэн бол сонгууль дөхсөн ийм үед биш, байнга шалгаад явж байх ёстой асуудал.
- Сонгууль ойртоод ирэхээр янз бүрийн байдлаар улс төржиж байна. Ялангуяа шүүх прокурорын байгууллагууд их идэвхижиж байгаа. Долоон сарын нэгний үйл явдлыг дөрвөн жил шийдэхгүй явж байснаа яг сонгуулийн өмнө гаргаж ирээд шийдэхээр зүтгэж байгаа нь цаанаа учиртай. Өнөөдөр АН-аас сонгогдсон дөрвөн засаг дарга байгаа. Өмнөговь аймгийн засаг дарга Б.Бадраагийн асуудал ч гэсэн АТГ-т шалгагдаж байгаа шүү дээ. Манай намын хамгаалалт хэрэгтэй гэхээс илүү шүүх, прокурор, үнэн зөвийг нь тогтоох ёстой гэж бодож байна. Битгий улстөржиж шинэ үеийн хэлмэгдүүлэлт эхлүүлээсэй
http://www.umnugovi.mn
Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөснийхөө дараа найз нөхдийнхөө хүрээнд “Миний зорилго бол шүүх, прокурор, тагнуул, Авлигатай тэмцэх газрыг гартаа авч, МАХН-ын 10 лидерийг шоронд хийж хоёр дахь удаагаа сонгогдох явдал” гэсэн байдаг.Харин сар шинийн дараахан АН-ын лидерүүдийг дуудан золгох үеэрээ “За, бид энэ сонгуульд УИХ-д олонхи болно гэдэг өнгөрчээ.
Угаасаа алдсан байна. Тэгэхээр орон нутагт ядаж хэдэн газарт засаглах эрхтэй үлдэхийн тулд ажиллая…” гэж ээлжит, дараагийнхаа “тангараг”-ийг тавьжээ.
Энэ санаа үг болон гарсан нь л сар шинийн дараа болохоос биш үйл хэрэг болж гүйцэлдэж эхэлсэн нь эртнийх байлаа.
Сав л хийвэл Авлигатай тэмцэх газраас шалгалт орох болсон аймгуудын түрүүч Орхоны Засаг дарга хоромхон зуур дээлээ нөмөрч, Говьсүмбэрийн Засаг дарга гэхэд өнөөдөртөө Ганц худагаас суллагдсан байх жишээтэй.
Ямар сайндаа л, үг зөрөлдөж, муудалцсан нэгнийгээ “Аймгийн дарга болмор…” гэх “ерөөл” нийтийн дунд гарсан байхав дээ. Ардчилсан нам орон нутагт засаглалаа хэрэгжүүлдэг Өмнөговь Сүхбаатар, Дорноговь, Завхан гэсэн дөрвөн аймаг бий.
Нэгэнт аймгуудын Засаг дарга нар шалгагдаж, хариуцлага хүлээж эхэлсэн юм чинь ижил түвшинд эрх мэдэл хэрэгжүүлж байгаа утгаар АН-ын, МАН-ын гэлтгүй бүгдийг нь шалгах л ёстой болж таарна байх.
Гэмт хүн гэлбэлзэхийн үлгэрээр аль аймгийн, хэн гэгч нь, хэрхэн ажиллаж буй, ямаршуухан хэл ам дагуулах магадлалтайг АНынхан өөрсдөө ч гадарлаж суугаа сурагтай. Монголын хамгийн баян аймаг болохоор УИХ-ын гишүүн байхаас ч чухалд үзэгдэх болсон Өмнийн говийн дараагийн Засаг дарга хэмээн УИХ-ын гишүүн асан Р.Бадамдамдингийн нэр яригдах болоод багагүй хугацаа өнгөрч байгаа гэгдэх юм.
Тийн нам нь хүртэл түлхэхэд бэлэн байгаа, өмнөговьчуудын нэрлэснээр “АН-ыг тэжээгч олигарх” болсон Б.Бадраа гэгч хэн бэ? Аймгийнхаа нутгийн зөвлөлийн дарга нарыг Улаанбаатарт үнэтэй зочид буудалд хүлээн авч, улстөрийн санаархлаа эв хавгүй тоочиж суудаг тэрбээр ямартай ч Өмнөговийн төвд оффислодоггүй гэж байгаа.
Б.Бадраагийн “ХААН” банкны хувийн харилцах 5885061266 тоот дансанд 2009 оны тавдугаар сард 831 сая төгрөгөөс “Таван толгой транс” компанитай байгуулсан зээлийн гэрээнийхээ дагуу хүлээн авсан орлогыг хүн ам, хувь хүний албан татвар ноогдуулалттай холбогдуулан шалгахад 500 шахам сая төгрөгийн нуун далдлалт илэрсэн нь хууль хяналтын байгууллагаар шалгагдах явцдаа өршөөгдөн замхарсан байна.
Орон нутгийн өмчит жижиг Таван толгойн хөрөнгийг дур мэдэн зарцуулсан Б.Бадраагийн талаар өөр олон баримт бий. Сүүлийн хоёр жилд нийт 10 удаагийн захирамжаар орон нутгийн төсвийн 500 сая гаруй төгрөгөөр хувьдаа автомашин авчээ.
Хүрмэн сумын сургуулийн дээвэр засахын тулд байгуулагдаад хэдхэн сарын нүүр үзсэн, бүтээн байгуулалтын гүйцэтгэл огт хийж байгаагүй “Сэврэй хайрхан” групптэй ямар ч тендерийн шалгаруулалтгүйгээр шууд гэрээ байгуулж 120 сая төгрөгийн санхүүжилт хийсэн байх юм. Орон сууц худалдан авалтыг дэмжих нэрийн дор аймгийн Засаг даргийн Тамгын газрын Нийгмийн хамгааллын хэлтсийн дарга Н.Жамъянхоролыг хэдхэн сарын хугацаатай хоёр удаагийн шийдвэрээр нийт 24 сая төгрөгөөр “ивээн тэтгэсэн” байдаг.
Д.БатЭрдэнэ хэмээгчийг Засаг даргын орон тооны бус зөвлөх гэх хуурамч албан тушаалаар “Тавантолгой транс” компанид орон нутгийн удирдлагыг хэрэгжүүлэгчээр Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаас томилуулахаар хөөцөлдөж явсан нь танил талаараа бүлэрхэж аваад хувийн сонирхлоор ажиллах орчин бүрдүүлэхийн төлөө үхэн хатан явдгийн нь илрэл гэж болно.
Төрийн бодлогоор тараагддаг мөнгийг С.Батболдын хувийн халааснаас ард түмэнд зүгээр цацдаг мөнгө болгон ярьж Ерөнхий сайдтай арцалддаг тэрбээр Төрийн дархан цаазат газрын болон байгалийн цогцолборт газрын хязгаарлалтын бүсэд багтах ихээхэн талбайг 15 жилийн хугацаатай бусдад эзэмшүүлэхээр олгожээ.
“Сантранс” компанид мөн л тусгай хамгаалалттай газраас дур мэдэн олгосон учраас үүний ард гарцаагүй их хэмжээний мөнгөний наймаа явагдсан байж таарна хэмээн өмнөговьчууд ам дамжуулан ярьсаар байгаа гэх.
Засаг дарга саяхан Гашуун сухайтаар гардаг нүүрсний машин бүрээс 5 юаны хураамж татах “зарлиг” буулгажээ. Тэр ч яахав, алдаатай булхайтай ч гэсэн одоохон доо эрхээ хэрэгжүүлж буй эзэн юмаа мэдэж байгаа хэрэг биз. Гэтэл монгол төгрөгөөр бус юаниар тооцож тэрхүү татварыг барагдуулах ёстой нь ямар учиртай вэ.
Өмнөговь аймаг Монголынх болохоос Хятадынх биш байлтай. Ийн орон нутгийн удирдлага нь ажил хийхээсээ илүү мөнгө нэхсэн, эсвэл мөнгө саах гэсэн хүмүүс болж хувирсныг Өмнөговь аймагт ажилладаг компанийхан ярьж байгаа.
Д.Оюунбатыг Орхон аймгийн Засаг даргаар ажиллаж байхдаа Төв цэнгэлдэх хүрээлэн барих тендэрийн хөрөнгийг бүрэн зарцуулаагүй гэж мэргэжлийн экспертүүд дүгнэсэн байдаг.
Мөн тус аймагт зарласан таван тендерийн гурав нь хууль бус болсон гэхчилэн хагас дутуу юм дуулддаг. Иймэрхүү л тодорхой бус шалтгаанаар Д.Оюунбатад 2.6 жилийн хорих ял оногдуулчихсан.
http://www.umnugovi.mn
